Najprostsza forma mandali to kr?g z punktem w ?rodku, z czasem wzbogacony o wpisany w nim kwadrat. Najstarsze wizerunki tego typu si?gaj? paleolitu. Plan mandali mo?na odnale?? w budowlach staro?ytnego Egiptu, Babilonu, Ameryki prekolumbijskiej, Jawy. Podobn? struktur? maj? kamienne kr?gi w Anglii, symbole australijskich tubylców czy chi?ski znak Tai chi. Szczególne znaczenie zyska?a mandala w hinduizmie i buddyzmie w ich odmianie tantrycznej.

Dzi? obrazowe przedstawienia mandali spotka? mo?na w Indiach, Nepalu, Bhutanie, Chinach, Mongolii, a przede wszystkim w Tybecie. Tradycja malowania mandali w tym kraju si?ga VIII wieku, kiedy to legendarny m?drzec Padmasambhawa przeniós? nauki buddyjskie z Indii do Tybetu. W naszym stuleciu buddyzm przyw?drowa? na Zachód. Dzisiaj mo?emy spotka? malowane obrazy mandali tybeta?skich równie? w naszym kraju.

* * *

Mo?e by? wydarzeniem, obrazem, podró??... Mandala - droga do wieczno?ci, tajemniczy pa?ac, droga do centrum ?wiata... We wszystkich kulturach i czasach pojawiaj? si? podobne obrazy i formy. S? odbiciem tego co wspólne dla wszystkich ludzi. Takim zwierciad?em ludzkiej duszy i map? ?wiata jest mandala. Ale czym konkretnie jest to dziwnie proste i harmonijne po??czenie okr?gu i kwadratu?

Nie jest tylko estetyczn? kombinacj? dwóch figur geometrycznych lecz niezwykle bogatym i g??bokim symbolem ukazuj?cym prawd? o cz?owieku i kosmosie, o relacjach mi?dzy nimi i o drodze ku ostatecznemu celowi. Ko?o jest symbolem nieba, transcendencji, tego co zewn?trzne, niesko?czone i boskie. Kwadrat oznacza to co wewn?trzne, immanentne, zwi?zane z ziemi? i cz?owiekiem. Obie figury jednoczy wspólne centrum - punkt, od którego wszystko bierze pocz?tek i do którego powraca, o? ?wiata, kosmiczna góra. Jest to nieruchomy punkt odniesienia, ?rodek kosmosu i cz?owieka, miejsce spotkania ziemi z niebem, nietrwa?o?ci z wieczno?ci?, ciemno?ci ze ?wiat?em. Jest równie? centrum czasu, czyli trwaniem w wiecznym "teraz".

Utworzone przez kwadrat cztery punkty kardynalne s? podstaw? orientacji. Wyznaczaj?c Kierunki astronomiczne -wschód, po?udnie, zachód, pó?noc -porz?dkuj? czas. A wraz z kierunkami w gór? i w dó? wychodz?cymi z centrum okre?laj? ca?o?? przestrzeni wszech?wiata. Mandala w tym kontek?cie ma charakter kosmiczny.

* * *

Makrokosmos posiada swoje odbicie w cz?owieku, który staje si? mikrokosmosem. Cz?owiek jest ?rodkiem swojej wzgl?dnej czasoprzestrzeni. Cokolwiek jest z przodu, z ty?u, po prawej i lewej stronie staje si? czterema kierunkami. Cokolwiek jest ponad i poni?ej, staje si? niebem i ziemi?. Co by?o wczoraj i b?dzie jutro, staje si? przesz?o?ci? i przysz?o?ci? a centrum jest zawsze indywidualn? ?wiadomo?ci? "tu i teraz". Mandala to nie tylko statyczny obraz, ale równie? podstawa rytua?ów i obrz?dów. Jest ona wówczas czym? ?ywym i dynamicznym. Takie znaczenie ma mandala w tantrycznym buddyzmie tybeta?skim. Mandale tybeta?skie s? najbardziej subtelne, g??boko zwi?zane z filozofi?, niezwykle bogate pod wzgl?dem artystycznym.

* * *

Mandala jest wa?nym elementem praktyk medytacyjnych oraz pe?ni funkcj? instrukcji inicjacyjnej pokazuj?cej, jakie zjawiska pojawiaj? si? podczas procesu wtajemniczania w skomplikowane nauki duchowe. Wej?cie do wn?trza kr?gu to przej?cie ze ?wiata profanum do przestrzeni sacrum. Jest to zadanie trudne i pe?ne niebezpiecze?stw. Trzeba przezwyci??y? samego siebie, osi?gn?? nowy wymiar ?wiadomo?ci. Dlatego mandal? otacza kilka kr?gów, które symbolizuj? etapy inicjacji. Zewn?trzn? ochron? jest mur ognia, który spala niewiedz? i b??dne pogl?dy, aby wchodz?cy móg? bez przeszkód pozna? metafizyczn? wiedz?. Przej?cie przez ogie? jest oczyszczeniem ?wiadomo?ci, która teraz staje si? przejrzysta i niezniszczalna jak diament. Symbolizuje to "pier?cie? diamentowy".

Nieodzownym etapem inicjacji jest mistyczna ?mier?, czyli wewn?trzna przemiana. W niektórych mandalach ?mier? mp?e by? przedstawiona jako kr?g o?miu cmentarzy. Natomiast odrodzenie jest zawsze symbolizowane przez li?cie lotosu. Po przej?ciu przez kr?gi wchodz?cy staje przed pi?trowym pa?acem, w którym znajduje si? forma medytacyjna. Mandala jest tylko rzutem poziomym wspania?ej budowli o czterech bramach. Bramy skierowane s? w cztery kierunki ?wiata, którym odpowiadaj? kolory: bia?y lub b??kitny na wschodzie, ?ó?ty na po?udniu, czerwony na zachodzie, zielony na pó?nocy. Centrum jest w kolorze niebieskim lub bia?ym. Kierunki u?o?one s? odmiennie ni? w naszej rachubie - na górze jest zachód, na prawo pó?noc, itd. Z symbolik? kierunków wi??e si? równie? szereg innych sk?adników opisuj?cych ca?o?? rzeczywisto?ci, jak podstawowe elementy, stany skupienia, formy geometryczne, centra energetyczne. Jest wi?c to diagram opisuj?cy ca?y zjawiskowy ?wiat. Przej?cie przez bramy pa?acu to przezwyci??enie negatywnych uczu?.

l tak, rozpoczynaj?c od wschodu, pokonuje si? gniew, na po?udniu dum? i arogancj?, na zachodzie nami?tno?? i po??danie, na pó?nocy zazdro??, a w centrum ignorancj?. Te "truj?ce uczucia przekszta?cone zostaj? w m?dro??. Pa?ac wype?niony jest symbolik? królewsk?, pe?no tu diademów, koron, ornamentów, klejnotów, insygniów w?adzy. Wn?trze mandali posiada równie? charakterystyk? rajsk?, czyli cechy "czystej krainy", w której panuje cudowny zapach, obfito?? kwiatów, owoców i ptaków o s?odkich g?osach. W ten sposób ukazuje si? doskona?o?? ?wi?tej przestrzeni, w której inicjowany staje w centrum, poza uwarunkowaniami i czasem.

* * *

Mandale tybeta?skie mog? mie? ró?n? form?. Najcz??ciej znamy je poprzez tanki, czyli malowid?a. Mog? mie? form? trójwymiarow?, s? to wówczas wielostopniowe konstrukcje, na których ustawia si? przedmioty rytualne. Ale bodaj najwa?niejsze w swoim dynamicznym aspekcie s? mandale sypane. Rytua? sypania mandali polega na "malowaniu" niemal koronkowego wzoru poprzez sypanie kolorowego piasku, ry?u lub innych ziaren, a w szczególnych przypadkach drobno utartych kamieni szlachetnych. Taka mandala ma przewa?nie kilka metrów ?rednicy, a jej "budowanie" trwa wiele dni. Nast?pnie odbywa si? ceremonia zwi?zana z dan? form?, kulminacj? stanowi zmieszanie kolorowych ziaren w jednolity py?, który rozsypuje si? najcz??ciej do rzeki. Tak symbolicznie buduje si? model makro- i mikrokosmosu, aby u?wiadomi? sobie nietrwa?o?? i iluzoryczno?? wyobra?e? o otaczaj?cej nas rzeczywisto?ci. Aby podziwia? niezwyk?y ceremonia? sypania mandali, nie trzeba koniecznie przemierza? dalekiej drogi w g??b Azji. Mo?na zobaczy? go - chocia? nie cz?sto - równie? na Zachodzie, a nawet rytua? taki zosta? odprawiony w Polsce. Jesieni? 1994 roku w Centrum Sztuki Wspó?czesnej w Zamku Ujazdowskim w Warszawie mnisi tybeta?scy "zbudowali" mandale, która po kilku tygodniach zosta?a ceremonialnie rozsypana do wód Wis?y.

* * *

Mandala mo?e by? wydarzeniem, obrazem, podró??. Nawet nie znaj?c ca?ego bogactwa zawartego w niej sensu ulegamy jej niezwyk?emu urokowi i uspokajaj?cej mocy. Wydaje si?, ?e jest w niej co? nam bliskiego. To w?a?nie niezwyk?a tajemnica tego magicznego okr?gu, w którym odnajdujemy siebie i nasz ?wiat.