W obronie szczęścia Matthieu Ricard ISBN: 83-60207-05-4 Ilość stron: 288 Tłumaczenie: Dorota Bury Wydawca: Wydawnictwo Jacek Santorski & CO KSIĄŻKĘ MOŻNA NABYĆ TUTAJ

KsiÄ Ĺźka objęta patronatem medialnym "Cyber Sanghi".

Czy szczęście jest celem życia?
(fragment książki "W obronie szczęścia")


Bezustannie należy zabiegać o to, co nam może przysporzyć szczęścia; kto bowiem posiadł szczęście, ma wszystko, co w ogóle mieć można, kogo zaś szczęście ominęło, ten robi wszystko, by je zdobyć.

Nie można żyć przyjemnie, jeśli się nie żyje mądrze, uczciwie i sprawiedliwie, ani nie można żyć mądrze, uczciwie i sprawiedliwie, jeśli się nie żyje przyjemnie.
- Epikur -


Któş z nas pragnie cierpieć? Kto budzi się rano z Ĺźyczeniem: “Obym przez cały dzień czuł się Ĺşle!”? Świadomie bądĹş nie, w bardziej lub mniej zręczny sposĂłb, wszyscy dążymy do tego, Ĺźeby było nam lepiej, czy to dzięki pracy, czy bezczynności, dzięki namiętności lub spokojowi, dzięki przygodzie lub poprzez codzienną spokojną egzystencję.

KaĹźdego dnia podejmujemy niezliczone zajęcia, Ĺźeby Ĺźyć intensywnie, zdobywać przyjaciół, zakochiwać się, poszukiwać, odkrywać, tworzyć, budować, bogacić się, chronić tych, ktĂłrzy są drodzy naszemu sercu i bronić się przed tymi, ktĂłrzy nam szkodzą. Poświęcamy czas i energię tym zajęciom wypełnieni pragnieniem czerpania z nich zadowolenia, pragnieniem “poprawy bytu” naszego lub innych. Dążenie ku czemuś przeciwnemu byłoby absurdem.

Jakikolwiek sposĂłb wybierzemy, by znaleźć szczęście, czy nazwiemy je radością Ĺźycia, zaspokajaniem potrzeb i namiętności, pasją czy zadowoleniem, to czyĹź właśnie szczęście nie jest ostatecznym celem wszystkich naszych starań? Takie było zdanie Arystotelesa, według ktĂłrego “bezwzględnie więc ostateczne jest to, do czego się dąży zawsze dla niego samego, a nigdy dla czegoś innego”. KaĹźda osoba, ktĂłra mĂłwi, Ĺźe pragnie czegoś innego, tak naprawdę szuka szczęścia, choć nie określa tego tym słowem.

Tym, ktĂłrzy go pytali, czy jest szczęśliwy, Xavier Emmanuelli, twĂłrca Samu Social [* Samu Social to nazwa międzynarodowej organizacji zajmującej się udzielaniem pomocy socjalnej mieszkańcom wielkich miast - przyp. tłum.] odpowiadał: “Tego nie ma w programie! W programie mam działanie! Mam plany do opracowania, do przeprowadzenia i zrealizowania. Liczy się to, co ma jakiś sens. (...) Szczęście - to jest sens i Miłość.” Czyli, chociaĹź szczęścia nie ma w programie, to jego kwestia i tak się w końcu pojawia!

Podobnie mĂłj przyjaciel Steven Koslyn, naukowiec, ktĂłry na uniwersytecie Harvarda zajmuje się badaniem procesĂłw odpowiedzialnych za tworzenie mentalnych obrazĂłw, mĂłwił mi, Ĺźe kiedy budzi się rano, pierwsze, co przychodzi mu do głowy, to nie pragnienie szczęścia, lecz poczucie obowiązku, zmysł odpowiedzialności za rodzinę, za grupę współpracownikĂłw i za pracę. Szczęście, jak twierdzi, nie naleĹźy do jego pola zainteresowań. JednakĹźe jeśli się nad tym zastanowić, to z satysfakcji spowodowanej wypełnieniem tego, co uznajemy za godne naszych starań, a co wymaga długotrwałego wysiłku i pokonania wielu trudności, rodzi się poczucie zgodności z samym sobą, w ktĂłrym znajdują się bez wątpienia pewne aspekty prawdziwego szczęścia, sukkha. Wypełniając swĂłj “obowiązek”, a nawet uwaĹźając, Ĺźe “cierpienie oraz trudności kształtują charakter”, człowiek z pewnością nie dąży do nieszczęścia ani swojego, ani innych ludzi.

Chodzi tu raczej o zachowanie zmysłu odpowiedzialności a nie o paraliĹźujące poczucie obowiązku, ktĂłre ogranicza wewnętrzną wolność i wynika z przymusu, z wymogĂłw stawianych przez bliskich i przez społeczeństwo: trzeba zrobić “to czy tamto”, trzeba być doskonałym, Ĺźeby inni nas pokochali i zaakceptowali. “Obowiązek” ma sens tylko wtedy, gdy wynika z wyboru i jest ĹşrĂłdłem większego dobra.

Dramat polega na tym, Ĺźe często mylimy się co do sposobĂłw na osiągnięcie tego dobra. Niewiedza zwodzi nas w naszym dążeniu do dobrobytu. Jak to wyjaśnia tybetański mistrz Czogiam Trungpa: “Kiedy mĂłwię o ignorancji, wcale nie mam na myśli głupoty. W pewnym sensie niewiedza jest bardzo inteligentna, jednak inteligencja ta działa na zasadzie ruchu zwrotnego. Oznacza to, Ĺźe w pełni reagujemy jedynie na własne projekcje, zamiast zwyczajnie widzieć to, co jest.”

W takim znaczeniu, w jakim pojmuje ją buddyzm, niewiedza jest więc nieznajomością prawdziwej natury rzeczy oraz prawa przyczyny i skutku, ktĂłre rządzi szczęściem i cierpieniem. Wszak zwolennicy czystek etnicznych dążą w swoim mniemaniu do zbudowania lepszego świata, a niektĂłrzy ludzie wydają się być głęboko przekonani o zasadności ich poczynań. Jakkolwiek jest to paradoksalne i niezdrowe, jednostki, ktĂłre dążą do zaspokojenia swoich egoistycznych pobudek, siejąc wokół siebie śmierć i spustoszenie, oczekują Ĺźe ich czyny zostaną usprawiedliwione przez zamierzone cele w myśl zasady “cel uświęca środki”. Jednak nieĹźyczliwość, zaślepienie, pogarda i arogancja nie są w Ĺźadnym wypadku sposobem na osiągnięcie szczęścia; popychają nas one w zupełnie innym kierunku, chociaĹź tak naprawdę niegodziwiec, szaleniec, człowiek dumny i zarozumiały teĹź przecieĹź prĂłbują dążyć do szczęścia na swĂłj sposĂłb. To samo moĹźna powiedzieć o samobĂłjcy, ktĂłry desperacko usiłuje osiągnąć szczęście poprzez przerwanie udręki i cierpienia, ktĂłrego nie jest w stanie dłuĹźej znieść.

Od analizy do kontemplacji

Jak można rozpuścić tę fundamentalną niewiedzę? Jedynym sposobem jest szczera i przenikliwa introspekcja. Można ją przeprowadzić za pomocą dwóch metod: analitycznej i kontemplacyjnej. Analiza polega na uczciwej ocenie przyczyn naszego cierpienia, jak też cierpienia, które wyrządzamy innym, oraz na rozważeniu sposobów przeciwdziałania mu. Oznacza to zrozumienie tego, jakie myśli, słowa i czyny w nieunikniony sposób prowadzą do cierpienia, a jakie mu zapobiegają. Oczywiście podstawowym warunkiem takiego postępowania jest świadomość, że coś rzeczywiście szwankuje w naszym sposobie bycia, w naszym zachowaniu. Kolejnym krokiem jest szczere pragnienie zmiany tej sytuacji.

Postawa kontemplacyjna jest bardziej subiektywna. Polega ona na chwilowym zaniechaniu zwykłej gonitwy myśli po to, Ĺźeby spokojnie przyjrzeć się samemu sobie, tak jakby się podziwiało krajobraz. Pomaga nam to odkryć nasze najgłębsze pragnienia. Dla niektĂłrych moĹźe to być intensywne Ĺźycie kaĹźdą chwilą, smakowanie tysiąca i jednego smaku przyjemności. MoĹźe to być teĹź realizacja pewnych określonych celĂłw: Ĺźycie rodzinne, wysoka pozycja społeczna, rozrywki, czy teĹź skromne Ĺźycie bez większych zmartwień. Jednak dążenia te oznaczają tylko pewne cząstkowe cele. Jeśli jeszcze głębiej wnikniemy w głąb siebie, czyĹź nie dojdziemy do stwierdzenia, Ĺźe pierwotnym pragnieniem, ktĂłre podtrzymuje wszystkie pozostałe, jest pragnienie osiągnięcia satysfakcji tak potężnej, by podsycała naszą radość Ĺźycia? WyraĹźa się ono poprzez Ĺźyczenie: “Oby kaĹźda chwila Ĺźycia mojego i innych była chwilą radości i wewnętrznego spokoju!”

Polubić cierpienie?

NiektĂłrzy ludzie twierdzą, Ĺźe czasem musimy się poczuć Ĺşle, Ĺźe trzeba mieć “złe dni”, poniewaĹź inaczej nie byłoby się w stanie docenić wartości chwil pełnych szczęścia i nie moĹźna by się było “cieszyć urokami kontrastu”. Jednak czy naprawdę szczerzy są ci, ktĂłrzy twierdzą, Ĺźe nuĹźy ich długotrwałe szczęście? Jakie szczęście mają oni na myśli? Euforię, ktĂłra przeradza się w nudę, przyjemności, ktĂłre słabną, radości, ktĂłre blakną? “Za bardzo kocham Ĺźycie, by chcieć być tylko szczęśliwym” - pisał Pascal Bruckner. Podobną wymowę miały słowa pewnego nastolatka z ParyĹźa, ktĂłry powiedział mi kiedyś: “To tak jak z braniem narkotykĂłw: jeśli pomiędzy dwiema działkami nie jest się choć trochę przygnębionym, to nie docenia się zbytnio róşnicy pomiędzy tymi dwoma stanami. Dla kilku chwil euforii jestem w stanie zaakceptować naprawdę trudne doświadczenia. Skoro nie mogę wyjść poza moje cierpienie, wolę je polubić. Idea budowania wewnętrznego szczęścia odpycha mnie, poniewaĹź taka praca trwałaby zbyt długo i byłaby zbyt trudna. Trwałaby latami, a to nie jest szczegĂłlnie zachęcające. Ĺťycie jest ciężkie, a ja nie jestem Jezusem. Wolę przeĹźyć natychmiastowe szczęście, nawet jeśli nie jest prawdziwe i nawet jeśli, z powodu powtarzalności, nie jest juĹź tak świeĹźe jak z początku.” Oto dlaczego przyznaje się wyĹźszość chwilowym uczuciom i przyjemnościom, a odrzuca w dziedzinę utopii poszukiwanie głębokiego i trwałego spokoju. Jednak jeśli te chwile “nijakości” i nieszczęścia pozwalają bardziej docenić “blask” egzystencji, to wynika z tego, Ĺźe nigdy nie szukamy ich dla nich samych, lecz jedynie dla podkreślenia kontrastu, w nadziei na zmianę, ktĂłrej pozwalają nam oczekiwać.

Ta ambiwalentna postawa wobec cierpienia odzwierciedla rĂłwnieĹź stały wpływ poczucia winy związanego w cywilizacji judeo-chrześcijańskiej z pojęciem grzechu pierworodnego. Jeśli BĂłg, ktĂłry nas kocha, chce nas doświadczyć poprzez cierpienie, sam rĂłwnieĹź musi to cierpienie kochać. MoĹźna pĂłjść jeszcze dalej w tym rozumowaniu: według pisarza Dominique’a Nogueza nieszczęście jest bardziej interesujące od szczęścia, poniewaĹź “posiada pewien blask, uwodzicielską, szatańską intensywność. Posiada nadzwyczajną zaletę (...) - nie jest swym własnym celem, pozostawia zawsze coś, do czego moĹźna dążyć (czyli właśnie szczęście).” Zaliczmy więc jeszcze jeden dół psychiczny! Pocierpmy trochę, zanim pozwolimy sobie na szczęście! Taka dewiza moĹźe się kojarzyć tylko z człowiekiem niespełna rozumu, ktĂłry wali się po głowie młotkiem, Ĺźeby w końcu doznać ulgi, kiedy przestanie. MoĹźna doceniać przeciwieństwa, poniewaĹź nadają one Ĺźyciu blasku i kolorĂłw, ale kto chciałby zamienić chwile pełni na chwile smutku?

Bardziej pomysłowym, powiedziałbym, Ĺźe wręcz mądrym, wydaje się spoĹźytkowanie cierpienia jako czynnika transformującego, dzięki czemu łatwiej byłoby się nam otworzyć na tych, ktĂłrzy cierpią tak jak my albo nawet bardziej, i obdarować ich współczuciem. W ten sposĂłb właśnie powinno się rozumieć Senekę, ktĂłry mĂłwi: “Cierpienie wyrządza zło, ale złem nie jest.” Nie jest złem, jeśli, nie mogąc go uniknąć, wykorzystujemy je, by się czegoś nauczyć i zmienić się, cały czas pamiętając o tym, Ĺźe samo w sobie cierpienie nie jest niczym dobrym.

Jak twierdził święty Augustyn, pragnienie szczęścia jest esencjonalne dla człowieka; jest motorem wszystkich jego działań. Faktem, ktĂłry uznajemy za najbardziej doniosły, za nadający najwięcej blasku Ĺźyciu, za najbardziej oczywisty, z ktĂłrym się najbardziej zgadzamy, jest nie tylko to, Ĺźe wszyscy chcemy być szczęśliwi, ale rĂłwnieĹź to, Ĺźe jest to jedyna rzecz, jakiej naprawdę chcemy. Właśnie do tego zmusza nas nasza natura. To pragnienie inspiruje wszystkie nasze działania, słowa i myśli w tak naturalny sposĂłb, Ĺźe nawet tego nie dostrzegamy, podobnie jak nie zwracamy uwagi na powietrze, ktĂłrym oddychamy. Jest to wynik nadawania temu faktowi znamion oczywistości, a nawet banalizowania go, pisze AndrĂŠ Comte-Sponville, “poniewaĹź szczęście, z definicji, interesuje wszystkich”. Niezupełnie wszystkich, jak się okazuje, poniewaĹź Pascal Bruckner pisze na przykład: “nie jest prawdą, Ĺźe wszyscy poszukujemy szczęścia, historycznie datowanej zachodniej wartości. Są teĹź inne, takie jak wolność, sprawiedliwość, miłość, przyjaźń, ktĂłre mogą ją przewyĹźszać.” Tak jak pan Jourdain mĂłwił całe Ĺźycie prozą, nawet o tym nie wiedząc [*Pan Jourdain jest bohaterem komedii Szekspira Mieszczanin szlachcicem. Zafascynowany Ĺźyciem arystokracji wynajął nauczycieli, ktĂłrzy mieli wpoić mu wielkopańskie maniery. Od nich dowiedział się właśnie, Ĺźe przez całe Ĺźycie mĂłwił prozą. - przyp. tłum.], ten, kto wierzy w te wartości, nawet nie uświadamia sobie, Ĺźe stanowią one tylko róşne aspekty szczęścia i róşne sposoby jego osiągnięcia. Kiedy szczęście wpada w strefę anonimowości, zatraca się w tłumie swych sobowtĂłrĂłw - przyjemności, rozrywek, uniesień, rozkoszy oraz innych efemerycznych miraĹźy. KaĹźdy ma prawo szukać szczęścia pod inną nazwą, ale nie wystarczy wysyłać strzały na “chybił-trafił”. NiektĂłre dosięgną być moĹźe celu, choć nie będziemy za bardzo wiedzieć, dlaczego tak się stało, lecz większość z nich przepadnie, pozostawiając nas w męczącym poczuciu zagubienia.

“Mieć wszystko, co potrzebne do szczęścia”?

Przekonanie, Ĺźe szczęście oznacza materializację wszystkich zachcianek i marzeń, a zwłaszcza pojmowanie szczęścia w egocentryczny sposĂłb, jest pomyleniem słusznych dążeń do poczucia pełni z utopią, ktĂłra zawsze prowadzi do frustracji. Twierdząc, Ĺźe szczęściem jest zaspokajanie wszystkich “swych potrzeb i skłonności” w całej ich “róşnorodności”, ich “intensywności” i “trwałości”, Kant przesuwa je w sferę nieosiągalności. Kiedy słyszymy, Ĺźe szczęście jest stanem istoty, ktĂłrej wszystko w trakcie jej Ĺźycia przydarza się zgodnie z jej Ĺźyczeniami i wolą, zadajemy sobie pytanie, jakim cudem wszystko moĹźe “przydarzać się” zgodnie z naszymi Ĺźyczeniami czy naszą wolą. Twierdzenie takie przypomina mi słynną wymianę zdań z filmu o gangsterach:

“- Chcę tego, co mi się naleĹźy.
- A co to jest?
- Świat, Chico, i wszystko, co na nim jest...”

MoĹźemy tu dostrzec ślepą wolę ego, ktĂłre chciałoby, Ĺźeby świat odpowiadał jego pragnieniom. Nawet gdyby, co byłoby ideałem, zaspokajanie wszystkich naszych popędĂłw było moĹźliwe, nie prowadziłoby to do szczęścia, lecz do powstania nowych pragnień albo do zobojętnienia, do znudzenia lub depresji. Dlaczego do depresji? Otóş jeśli wyobraĹźamy sobie, Ĺźe zaspokojenie naszych popędĂłw uczyni nas szczęśliwymi, a jednak, pomimo spełnienia zachcianek, nie jesteśmy szczęśliwi, zaczynamy wątpić w ogĂłle w istnienie szczęścia. Jeśli “mam wszystko, co potrzebne do szczęścia”, ale nie jestem szczęśliwy, to najprawdopodobniej szczęście jest niemoĹźliwe. Jest to dobra ilustracja tego, do jakiego stopnia moĹźemy mieć błędne pojęcie o przyczynach szczęścia. W rzeczywistości jeśli brak nam wewnętrznego spokoju i mądrości, nie mamy niczego, co potrzebne jest do szczęścia. Ĺťyjąc pomiędzy nadzieją i zwątpieniem, ekscytacją i znudzeniem, pragnieniami i znuĹźeniem, łatwo roztrwonić Ĺźycie, kawałek po kawałku, nawet tego nie dostrzegając; biec we wszystkich kierunkach i ostatecznie nigdzie nie dotrzeć. Szczęście jest stanem wewnętrznego urzeczywistnienia, a nie spełnieniem ograniczonych pragnień skierowanych na zewnątrz.

Słońce za chmurami

Osiągając autentyczne szczęście - sukkha - odkrywamy, czy teĹź budzimy, potencjał, ktĂłry wszyscy nosimy cały czas w sobie. Buddyzm nazywa go “naturą buddy”; jest on obecny w kaĹźdej istocie. To, co jawi się nam jako rozwĂłj duchowy, jako proces polegający na budowaniu, jest tak naprawdę stopniowym eliminowaniem tego wszystkiego, co maskuje nasz potencjał i przeszkadza naturalnemu promieniowaniu mądrości i radości Ĺźycia. Blask słońca nigdy nie ciemnieje z powodu chmur, ktĂłre tylko skrywają go przed naszymi oczami. Eliminacja, o ktĂłrej mowa, polega więc na uwolnieniu umysłu ze wszystkich mentalnych trucizn, ktĂłre go zatruwają - gniewu, chciwości i pomieszania.

Droga do naszego szczęścia wiedzie przez szczęście innych

Szczęście tylko dla nas samych? Czy byłoby ono moĹźliwe, gdybyśmy ignorowali szczęście innych, albo - co byłoby znacznie gorsze - gdybyśmy prĂłbowali je osiągnąć za pomocą cudzego nieszczęścia? “Szczęście” zdobyte w egoistyczny sposĂłb moĹźe być tylko sztuczne, efemeryczne i kruche jak zamek zbudowany na zamarzniętym jeziorze, ktĂłry zawali się, gdy tylko nadejdą wiosenne roztopy. Pomiędzy niezręcznymi, ślepymi czy nawet skrajnie złymi metodami, ktĂłre stosujemy, by osiągnąć szczęście, jedną z najbardziej jałowych jest egocentryzm. “Kiedy egoistyczne szczęście staje jedynym celem Ĺźycia, to Ĺźycie jest właściwie pozbawione celu” - pisał Romain Rolland. Nawet jeśli afiszujemy się z wszelkimi oznakami szczęścia, nie moĹźemy być naprawdę szczęśliwi, nie interesując się szczęściem innych.

Szantidewa, indyjski filozof buddyjski z VII wieku, pytał: “Skoro wszyscy jesteśmy rĂłwni w naszej potrzebie bycia szczęśliwymi, z jakiej racji miałbym poszukiwać szczęścia wyłącznie dla siebie?” Ja jestem jeden, innych jest wielu. Jednak w moich oczach liczę się bardziej niĹź inni. Oto jest dziwaczna arytmetyka niewiedzy. Jak mogę być szczęśliwy, skoro wszyscy, ktĂłrzy mnie otaczają, cierpią? A jeśli inni są szczęśliwi, to czy moje własne problemy nie wydają mi się lĹźejsze? Szantidewa podsumowuje: “Ciało, pomimo wielu członkĂłw, jest traktowane jako jeden byt: podobnie powinno być na tym świecie, gdzie róşne istoty, czy to cierpiące, czy radosne, dzielą wraz ze mną pragnienie bycia szczęśliwymi.” Nie znaczy to wcale, Ĺźe powinniśmy lekcewaĹźyć własne szczęście. Nasze dążenie do niego jest rĂłwnie uprawnione jak dążenia innych, a Ĺźeby kochać innych, trzeba umieć kochać siebie. Nie powinno to zaleĹźeć od koloru oczu, od sylwetki czy cech osobowości, lecz od świadomości, Ĺźe wszyscy dążą do tego, by kaĹźdą chwilę przeĹźywać jako chwilę pełni. Kochać siebie to kochać Ĺźycie. Bardzo istotne jest zrozumienie faktu, Ĺźe dając innym szczęście, dajemy je sobie: kiedy siejemy zboĹźe, naszym celem jest otrzymanie plonu i bez szczegĂłlnych zabiegĂłw zbieramy zarazem słomę oraz ziarno.

Podsumowując, celem życia jest właśnie poczucie pełni, któremu towarzyszy miłość do każdej istoty, a nie ograniczona, jednostkowa miłość wpajana nam ciągle przez społeczeństwo. Prawdziwe szczęście pochodzi z esencjonalnego dobra, z głębokiego pragnienia, by każdy znalazł sens swego życia. Ta miłość jest zawsze dostępna, pozbawiona wyrachowania i ostentacji. Jest to niezmienna prostota dobrego serca.