Spotkanie buddyzmu z Zachodem FrĂŠdĂŠric Lenoir Od Aleksandra Wielkiego po Marco Polo, od Schopenhauera po Nietzschego, od Carla Gustava Junga po Allena Ginsberga, od Heleny Blavatskiej po Alexandrę David-Neel, od transcendentalistĂłw po hollywoodzkie gwiazdy – liczni podróşnicy, myśliciele i artyści z Zachodu pasjonowali się mÄ drościÄ Buddy. KsiÄ Ĺźka Frederica Lenoira jest pierwszÄ , ktĂłra tak dogłębnie analizuje róşne etapy kontaktĂłw buddyzmu z Zachodem oraz pokazuje, jak wiele buddyjskich nauk błędnie zinterpretowano, podchodzÄ c do nich przez kulturowe pryzmaty naszej cywilizacji. Ukazane w niniejszej ksiÄ Ĺźce mylne wyobraĹźenia o buddyzmie, takie jak chociaĹźby mit “świętego Tybetu”, częściowo wyjaśniajÄ jego powodzenie w Europie i Stanach Zjednoczonych. KsiÄ Ĺźka ta pozwala rĂłwnieĹź zrozumieć, dlaczego, po poraĹźce innych wielkich ideologii religijnych, naukowych i politycznych, buddyzm zaczyna cieszyć się coraz większym uznaniem na Zachodzie. Wielu ludzi dostrzega w istocie buddyjskiej myśli coś, co moĹźna nazwać duchowościÄ laickÄ , a takĹźe humanistycznÄ filozofię i etykę opartÄ na indywidualnej odpowiedzialności, ktĂłre szczegĂłlnie odpowiadajÄ zarĂłwno duchowym potrzebom jednostek, jak teĹź wielkim, globalnym wyzwaniom jakie czekajÄ ludzkość w XXI wieku. Czy przekładajÄ c działania na rzecz świata ponad działaniem dla własnego dobra, a takĹźe przywracajÄ c rĂłwnowagę pomiędzy intuicjÄ a rozumem, buddyzm moĹźe pomĂłc naprawić naduĹźycia zachodniej cywilizacji, ktĂłra do tej pory była zbyt zajęta technologicznym rozwojem, poświęcajÄ c mniej uwagi poszukiwaniom sensu Ĺźycia oraz jedności świata i człowieka? Zdystansowany oraz popularyzatorski charakter tego dzieła pozwala kaĹźdemu wyrobić sobie własnÄ opinię na temat spotkania buddyzmu i Zachodu, o ktĂłrym historyk cywilizacji, Arnold Toynbee, nie wahał się powiedzieć, Ĺźe stanowiło “najbardziej znaczÄ ce wydarzenie XX wieku.” FrĂŠdĂŠric Lenoir jest doktorem socjologii i naukowcem zwiÄ zanym z Centrum Interdyscyplinarnych Badań nad Religiami. Współkierował tworzeniem Encyklopedii religii (Bayard, 1997), współpracuje z opiniotwĂłrczym czasopismem L’Express. Pełnił takĹźe rolę moderatora rozmowy pomiędzy buddyjskim lamÄ Dzigme Rinpocze i katolickim mnichem, benedyktynem, ojcem Robertem Le Gall’em, ktĂłrej zapis został opublikowany w popularnej ksiÄ Ĺźce Mnich i lama (wydanie polskie: KOS, Katowice 2002).

Tytułem wstępu do ksiÄ Ĺźki, chciałbym przedstawić kilka krĂłtkich wypowiedzi autorstwa największych zachodnich umysłów naszych czasĂłw na temat spotkania Zachodu z buddyzmem. W porzÄ dku chronologicznym wchodzÄ na scenę: filozof, naukowiec, psycholog, teolog i historyk. Prawdopodobieństwo nowego, europejskiego buddyzmu... NajwyĹźsze niebezpieczeństwo. Fryderyk Nietzsche JeĹźeli istnieje w ogĂłle religia, ktĂłra moĹźe sprostać wymaganiom współczesnej nauki, to jest niÄ buddyzm. Albert Einstein Budda, tak naprawdę, nie przedstawił tylko pewnej filozofii. Rzucił on człowiekowi prawdziwe wyzwanie. Carl-Gustav Jung Prawdopodobnie Budda jest ostatnim z religijnych geniuszy, z ktĂłrym chrześcijaństwo będzie musiało się skonfrontować. Romano Guardini Spotkanie buddyzmu z Zachodem stanowi najbardziej znaczÄ ce wydarzenie XX wieku. Arnold Toynbee F.L.

CZĘŚĆ PIERWSZA

Narodziny błędnego wyobrażenia

Podróżnicy i misjonarze starożytności, średniowiecza i renesansu

Rozdział I

Grecja, Indie i buddyzm

Czy buddyzm przenikał na Zachód już w czasach antycznych? Jeśli tak, to czy miał on jakiś wpływ na myśl żydowską, grecką lub chrześcijańską? Te kwestie są obecnie bardzo żywo dyskutowane w środowiskach zachodnich buddystów.

Przypomnijmy najpierw, Ĺźe jednolitość polityczna imperium perskiego, ktĂłrej kontynuatorem było państwo Aleksandra Wielkiego, a jeszcze później Imperium Romanum, przez wiele wiekĂłw sprzyjała kontaktom między Orientem a światem Zachodu, w szczegĂłlności dotyczy to kontaktĂłw Indii i Grecji. W istocie w roku 546 p.n.e., kiedy to przyszły Budda miał około dziesięciu lat, perski władca Cyrus Wielki podbijał greckie miasta w Azji Mniejszej, jednocześnie zagarnął indyjskie terytoria połoĹźone w dorzeczu Indusu, kończąc w ten sposĂłb budowę wielkiego imperium, ktĂłre rozciągało się od Egiptu po Indie. Dzięki świetnie utrzymanym drogom i licznym stanicom, rozsianym wzdłuĹź głównych szlakĂłw oplatających cały obszar będący pod władaniem PersĂłw, Budda mĂłgłby nawet osobiście, w czasie krĂłtszym niĹź trzy tygodnie, odbyć konną podróş i złoĹźyć wizytę współczesnemu sobie Pitagorasowi. Obecnie z powodu braku stabilności politycznej w większości państw usytuowanych między Grecją a Indiami taka podróş byłaby niemal niemoĹźliwa! Hegel podkreślił więc słusznie, Ĺźe z powodu wprowadzonej jednolitości politycznej “Persowie wpłynęli na rozwĂłj kontaktĂłw między Orientem a Zachodem.”¹

Dwa wieki później, w roku 331 p.n.e., młody macedoński krĂłl Aleksander zwyciężył perskiego władcę Dariusza III i podbił jego imperium. Jeszcze bardziej zachłanny na nowe ziemie niĹź władcy perscy, Aleksander kontynuował swĂłj marsz na wschĂłd, przekroczył Indus i odnosząc kolejne zwycięstwa, posuwał się w kierunku Gangesu. Zmuszony jednak przez swych generałów do zawrĂłcenia z drogi, pozostawił po śmierci imperium rĂłwnie stabilne jak państwo Cyrusa. [Faktycznie ziemiami podbitymi przez Aleksandra podzielili się wodzowie jego armii zapoczątkowując trzy wielkie dynastie: Ptolemeuszy, AntygonidĂłw i SeleucydĂłw – przyp. tłum.] Taki jest początek epoki ktĂłrą, nazywamy okresem helleńskim, kiedy to kultura antycznej Grecji rozprzestrzeniła się na całym terytorium rozległego imperium a język Homera stał się swoistym lingua franca dla wielu ludzi zamieszkujących tereny rozciągające się od delty Nilu do północno-wschodnich prowincji Indii. Dwa wieki później Cesarstwo Rzymskie zagarnie te obszary i utrzyma je jeszcze przez wiele wiekĂłw w politycznej jednolitości, ktĂłra będzie sprzyjać wszelkiego rodzaju wymianie. [W istocie władza Rzymu nie sięgała wschodnich rubieĹźy podbitych przez Aleksandra Wielkiego. W czasach rzymskich tereny od dzisiejszego Iranu na wschĂłd podlegały dynastii SeleucydĂłw, a następnie Partom i Sasanidom, ktĂłrzy ulegli dopiero w VII wieku n.e. muzułmańskim najeĹşdĹşcom z Arabii – przyp. tłum.]

Jean Filliozat jasno wykazał, Ĺźe w czasach antycznych liczne i uczęszczane szlaki komunikacyjne zapewniały waĹźną i stałą wymianą handlową między Wschodem a Zachodem; podkreślił ponadto, Ĺźe “ZachĂłd raczej importował niĹź eksportował.”² Skoro importował towary, rĂłwnie dobrze mĂłgł importować idee. Wpływ intelektualny Indii na Grecję, a następnie na Rzym, jest dziś trudny do oszacowania, niemniej nie naleĹźy go z tego tylko powodu ignorować. Indyjskie ślady w myśli i religii grecko-rzymskiej nie są wcale rzadkie: od dość prymitywnego pitagoreizmu, poprzez myśl Platona i stoikĂłw, aĹź do licznych orientalnych kultĂłw wyznawanych przez mieszkańcĂłw Cesarstwa Rzymskiego. Wiara GrekĂłw w metempsychozę, wędrĂłwkę dusz, jest z pewnością jednym z najdobitniejszych tego przykładĂłw. Wielu staroĹźytnych pisarzy Ĺźyjących w róşnych czasach ceniło wiedzę Indii i ich religię. Inspirując się prawdopodobnie Scylaksem i Hekate z Miletu (VI wiek p.n.e.) grecki historyk Herodot opisuje w barwny sposĂłb florę, faunę i obyczaje indyjskie w Uwadze o Indiach opublikowanej około roku 420 p.n.e. Po nim Ktezjasz z Knidos (początek IV wieku) kładzie nacisk w opisach na “zadziwiający” charakter Indii, podczas gdy Plutarch w swoim Ĺťyciu Aleksandra, oraz Megastenes (ktĂłry opublikował swoje dzieło Indica w 291 roku p.n.e.) w malowniczy sposĂłb wprowadzają na scenę “gimnozofistĂłw”, nagich filozofĂłw-ascetĂłw z Indii, ktĂłrzy w czasach Aleksandra budzili ogĂłlną sensację. Jako pełnomocnik wielu ambasad Megastenes spędził w Indiach na przełomie IV i III wieku p.n.e. blisko pięć lat. Relacjonuje on, jak to posłowie Aleksandra, “syna Zeusa”, chcieli zmusić hinduskiego mędrca Mandanisa, by ten udał się z nimi. Śmiała odpowiedĹş, jaką otrzymali od niego wzbudziła ostatecznie podziw wielkiego władcy – brzmiała ona: “Aleksander, ktĂłry rządzi tylko niewielką częścią Ziemi, nie jest Ĺźadnym synem Zeusa; mędrzec nie chce jego podarkĂłw i nie obawia się jego gróźb. DopĂłki pozostaje przy Ĺźyciu, Indie są dla niego poĹźywieniem wystarczającym dla jego potrzeb; jeśli umrze, wyzwolony od zuĹźytego starością ciała, zdobędzie w zamian wspanialszy i czystszy wymiar egzystencji.”³

Wpływ czy podobieństwo?

JeĹźeli znajomość pewnych indyjskich doktryn wśrĂłd GrekĂłw jest faktem bezdyskusyjnym, i jeśli ich wpływ na rozwĂłj antycznej filozofii jest bardzo prawdopodobny, to jakie miejsce zajmuje w tym buddyzm? Kwestia jest bardzo złoĹźona i wzbudza od stu pięćdziesięciu lat – a w rzeczywistości odkąd buddyzm stał się znany na Zachodzie – Ĺźywe polemiki między wspĂłlnotą historykĂłw, ktĂłrzy odrzucają wszelką moĹźliwość wpływu buddyzmu na myśl grecką czy chrześcijańską, a pewną liczbą rozmaitych autorĂłw, przekonanych, Ĺźe jest przeciwnie.

Dysponujemy trzema historycznymi śladami, ktĂłre potwierdzają symbiozę kultury greckiej i buddyjskiej na Wschodzie w okresie helleńskim. SzczegĂłlnie dotyczy to prowincji Gandhara, regionu Azji Centralnej, ktĂłry przez długi czas znajdował się pod władzą SeleucydĂłw. Prace Alfreda Fouchera na temat sztuki grecko-buddyjskiej w Gandharze⁴ pokazują nadzwyczajne przenikanie się kultury helleńskiej i buddyjskiej uwidocznione w posągach Buddy, ktĂłremu nadano greckie rysy twarzy, a takĹźe w posągach Apollina zasiadającego w postawie Oświecenia. Słynny tekst buddyjski Pytania Milindy (Milindapanhas) przedstawia dialog buddyjskiego mędrca Nagaseny z greckim krĂłlem Milindą. Autentyczność i staroĹźytność tego tekstu nie podlegają Ĺźadnej wątpliwości, nawet jeśli nie naleĹźy on do oficjalnego kanonu buddyjskich pism. O ile Nagasena nie pozostawił Ĺźadnego historycznego śladu, istnieją świadectwa co do krĂłla Milindy (jego imię jest zindianizowaną formą greckiego imienia Menander, Menandros). Był on szĂłstym następcą Demetriosa, ktĂłry w 175 roku p.n.e. stworzył krĂłlestwo indo-greckie. Menandros panował około II wieku p.n.e. na rozległym terytorium rozciągającym się od PendĹźabu, poprzez Gandharę, aĹź po okolice Kabulu. Wielu greckich autorĂłw (Strabon, Plutarch) wspomina o jego rządach, a liczne monety z tamtego okresu pozostawiły nam wizerunek tego władcy. Menandros, prawdopodobnie nawrĂłcony na buddyzm (co do tego nie ma pewności), cieszył się tak wielką reputacją sprawiedliwego władcy, Ĺźe według Plutarcha po jego śmierci stawiano mu posągi, a nawet spierano się o to, kto otrzyma prochy zmarłego. Napisane w języku palijskim Pytania Milindy poruszają główne filozoficzne zagadnienia buddyzmu Małej Drogi, takie jak: nietrwałość zjawisk, nieistnienie duszy jako substancjalnej zasady, reinkarnacja, karma, samsara, nirwana, itd. Tekst ma formę dialogu między greckim krĂłlem, ktĂłry z zainteresowaniem i wnikliwością zadaje pytania, a buddyjskim mędrcem, ktĂłrego odpowiedzi są przekonujące i naznaczone głęboką mądrością. W tym apologetycznym tekście moĹźna dostrzec pewne skłonności do prozelityzmu typowe dla buddyjskiej wspĂłlnoty tamtej epoki. Według Louisa Finot, ktĂłry przetłumaczył Pytania Milindy na język francuski, to zadziwiające dzieło “jest wspaniałą indyjską rośliną, ktĂłra zakwitła w godzinie, gdy słońce Hellady rzucało swe ostatnie promienie na urodzajną ziemię Gandhary.”⁵

Te dwa przykłady spośród wielu pokazują możliwość wymiany grecko-buddyjskiej, czy też wpływu buddyzmu na kulturę helleńską na Wschodzie. A jak wyglądała sytuacja na Zachodzie? Czy przesłanie Buddy przekroczyło granice królestwa Gandhary, by rozprzestrzenić się w Grecji, Rzymie lub w Palestynie?

W czasach panowania indyjskiego cesarza Aśoki (około III w. p.n.e.) doktryna Buddy dotarła, za pośrednictwem tego władcy, na ZachĂłd gdzie zdobyła wielu adeptĂłw. Aśoka był wnukiem Czandragupty, znanego z podbojĂłw indyjskiego krĂłla i załoĹźyciela dynastii MaurjĂłw, ktĂłry niedługo po śmierci Aleksandra Macedońskiego ustanowił w Indiach rozległe cesarstwo. Wywodzący się z niskiej kasty, nawrĂłcił się na dĹźinizm, reformatorski odłam hinduizmu bliski buddyzmowi, i poślubił grecką księżniczkę. Wychowany w grecko-indyjskiej kulturze Aśoka dokończył dzieło zjednoczenia Indii, podjęte przez dziadka. Było to szczegĂłlnie krwawe przedsięwzięcie i przejście Aśoki na buddyzm, około 255 r. p.n.e., budzi wątpliwości wielu historykĂłw, uznających taką konwersję raczej wyrachowaną polityczną grę niĹź za szczere przyjęcie nowej etyki opartej na niestosowaniu przemocy. Mimo to Aśoka zaznaczył się w historii jako wielki promotor doktryny buddyjskiej. W roku 242 p.n.e. zwołał w stolicy kraju Pataliputrze wielki sobĂłr, na ktĂłrym zarządził, by do wszystkich zakątkĂłw świata udali się misjonarze z zadaniem głoszenia buddyjskiego przesłania pokoju. Nawiązał stosunki dyplomatyczne z wieloma krajami basenu Morza ŚrĂłdziemnego (Macedonia, Egipt, Syria), więc łatwo mu było wysłać posłańcĂłw w te odległe rejony. Według jego edyktĂłw, grawerowanych w kamieniu i spotykanych aĹź nawet na krańcach jego rozległego imperium, ufundował buddyjskie wspĂłlnoty w kilku ośrodkach kultury helleńskiej, takich jak Aleksandria w Egipcie, i rozpowszechnił Dharmę na Zachodzie. Na przykład trzeci edykt oznajmia triumfalnie: „W krĂłlestwie GrekĂłw wszędzie stosuje się nauki Dharmy.”⁶

O ile jednak wiadomo, twierdzenia te nie znalazły potwierdzenia. Buddyzm wydaje się być kompletnie nieznany twĂłrcom kultury antycznej, nawet tym późniejszym. Zgodnie z naszą wiedzą historyczną pierwszym, ktĂłry cytował imię Buddy, był chrześcijański teolog Klementyn z Aleksandrii.⁷ Pisał on w swoim dziele Stromata (Kobierce) około 220 roku: „PośrĂłd mieszkańcĂłw Indii są tacy, ktĂłrzy podążają za wskazĂłwkami jakowegoś Butty, oddając mu cześć niczym bogu.”⁸ To niewiele jak na optymistyczne zapewnienia odczytane z edyktĂłw Aśoki o promieniowaniu Dharmy na ZachĂłd. Przywołajmy tu jednak ostatnie wyniki badań wpływu buddyjskiego monachizmu (Ĺźycia zakonnego) na Ĺźydowskie wspĂłlnoty esseńczykĂłw, działające juĹź w drugim wieku przed naszą erą (odwrĂłcenie się od świata, celibat, ubĂłstwo, dyscyplina, organizacja Ĺźycia wspĂłlnoty). Ĺťydowski historyk Flawiusz JĂłzef (I w. n.e.) wspomina takĹźe o wierze faryzeuszy w reinkarnację¹⁰, ktĂłra mogła być inspirowana doktryną buddyjską przyniesioną przez posłańcĂłw Aśoki do Aleksandrii, intelektualnej stolicy świata helleńskiego, a zarazem miejsca krzyĹźowania się kultury Ĺźydowskiej oraz greckiej. Jednak do tej pory Ĺźaden historyczny ślad, nie pozwala z całą pewnością potwierdzić tych hipotez.

Chcąc znaleźć pierwsze świadome zapoĹźyczenia z buddyzmu, trzeba raczej sięgnąć do manichejskich pism z III w. n.e.. Mani, duchowy przywĂłdca pochodzenia babilońskiego, uwaĹźał się za „pieczęć Proroka” i prĂłbował stworzyć nową tradycję duchową, opierając się na wielkich religiach antycznego świata. Mani udał się do Indii i w swoim synkretycznym systemie zawarł wiele elementĂłw buddyjskich. Pisał: „Posłańcy Boga przez całe stulecia dzielili się swą mądrością, dlatego manifestowali się jako wielkie osobowości: Budda w Indiach, Zaratustra w Persji, Jezus w krajach Bliskiego Wschodu, a wreszcie przybył ostatni prorok, ktĂłrym jestem ja, Mani, wysłaniec prawdziwego Boga do krainy Babel.”¹¹ O ile tezy manichejskie – z ktĂłrych część znacznie odbiega od światopoglądu buddyjskiego – znalazły duĹźy posłuch w basenie Morza ŚrĂłdziemnego, nie przyciągnęły jednak uwagi ludzi Zachodu do osoby Buddy ani do jego nauki. Znajdujemy jedynie aluzję (i to błędną) do jego cudownych narodzin u św. Hieronima w IV wieku i kilka rzadkich wzmianek na temat jego imienia w formułach klątw kościelnych rzucanych na manichejczykĂłw.

Nawet jeśli nasza wiedza historyczna jest ograniczona z powodu zaginięcia większości antycznych tekstĂłw, jasne jest, Ĺźe buddyzm nie zadomowił się w świadomości EuropejczykĂłw w przeciwieństwie do braminizmu, duĹźo częściej przywoływanego. Jak podkreślał często wielki orientalista Sylvain Levi pod koniec XIX wieku: „Mimo nieprzerwanych kontaktĂłw świata helleńskiego z Indiami, a potem wyprawy Aleksandra na krańce Cesarstwa Rzymskiego, literatura grecka właściwie zignorowała istnienie buddyzmu, stąd teĹź jego nikła znajomość.”¹² Nawet Henri de Lubac [Francuski jezuita, kardynał, jeden z nawybitniejszych teologĂłw katolickich XX wieku. - przyp. tłum.] przekonywał w 1952 r.: ”Nie mamy Ĺźadnego dowodu, by nauka Buddy dotarła w tamtych czasach do basenu Morza ŚrĂłdziemnego”.¹³ Potwierdzał to potem Jean Filliozat: „Buddyzm wydaje się być całkowicie ignorowany w antycznym świecie greckim.”¹⁴


Przypisy:

^1. Friedrich Hegel, La Raison dans l’histoire. Introduction à la philosophie de l’histoire, Plon, 1965, s. 285.

^2. Jean Filliozat, «Les ĂŠchanges de l’Inde et de l’Empire romain aux premiers siècles de l’ère chrĂŠtienne», [w :] Revue historique, styczeń-marzec 1949.

^3. F. Jacoby, Die Fragmente der griechischen Historike, III, C2, Brill, Leyde, 1958, s. 603. Cyt. rĂłwnieĹź przez: Strabon, GĂŠographie, XV, 1, 68.

^4. Alfred Foucher, L’Art grĂŠco-bouddhiste du Gandhâra, trois volumes, 1905-1922.

^5. Les Questions de Milinda, przeł. i oprac. Louis Finot, Dharma, 1983.

^6. Jules Bloch, Les Inscriptions d'Ashoka, 1950, p. 131.

^7. Co potwierdzałoby twierdzenia Aśoki na temat obecności mnichów buddyjskich w Aleksandrii.

^8. Klemens z Aleksandrii, Stromata, 1, rozdział XV.

^9. A.Dupont-Sommer, Essénsime et bouddhisme, w: Comptes rendus des séances de l'Académie des inscriptions et belles-lettres, kwiecień 1981, ss. 698-715.
M.Philonenko, Un ĂŠcho de la prĂŠdication d'Ashoka dans l'Epitre des Jacques, w: Ex Orbe religionum, Studia Geo Widengren, I, 1972, ss. 254-265. Cyt. przez Francis Smidt, Entre juifs et grecs: le modĂŠle indien, w: L'Inde et l'imaginaire, EHESS, 1988, ss. 33-47.

^10. JĂłzef Flawiusz, Wojna Ĺźydowska, II, 163; III, 374, Minuit; AntiquitĂŠs juives, XVIII, 14.

^11. Mani, Shapuhrakan, tłumaczenie A. i J.-P. Mahé, w: La Sagesse de Balahvar, Gallimard, s. 29.

^12. Sylvain Levi, Le bouddhisme et les Grecs, w: Revue de l'histoire des religions, 1891, t. XXIII, s. 36.

^13. Henri de Lubac s.j., Le Rencontre du bouddhisme et de l'Occident, Aubier, coll. ThĂŠologies, 1952.

^14. Jean Filliozat, Les ĂŠtapes des ĂŠtudes bouddhiques, w: RenĂŠ de Berval, PrĂŠsence du bouddhisme, Gallimard, 1987 s. 371.

Źródło: La Rencontre du bouddhisme et de l'Occident, Frédéric Lenoir (Fayard, 1999). Tłumaczenie: Dorota Bury.