Doktryna Tathagatagarbhy w buddyzmie Mahajany Krzysztof Kosior Budda Siakjamuni przekazał trzy cykle nauk. Pierwszy zestaw nauk opierał się na prawie przyczynowości i dotyczył indywidualnego wyzwolenia z cierpienia poprzez zaniechanie negatywnych działań i oczyszczenie emocjonalnych splamień. Drugi cykl opiera się na filozofii pustości wszystkich zjawisk, chodzi w nim o rĂłwnomierne rozwijanie mÄ drości i współczucia, ktĂłrych jedność stanowi istotę ścieĹźki bodhisattwy. Trzeci cykl dotyczy wrodzonej natury buddy (Tathagatagarbha) znajdujÄ cej się poza wszelkimi pojęciami, i prowadzi do pełnego rozwinięcia wszystkich doskonałych właściwości umysłu. PoniĹźszy fragment pochodzi z ksiÄ Ĺźki "Budda" wydanej niedawno przez WAM.

W Kanonie dharmakaja, podobnie jak dharmabhuta („ten, ktĂłry stał się dharmą"), to określenie synonimiczne wobec tathagaty i tak jak ono charakteryzujące osiągnięcie Gautamy. W mahajanie ta charakterystyka idzie jeszcze dalej. Dharmakaja to nie tylko ogół cech określających kogoś odkrywającego i spełniającego dharmę, ale takĹźe, a nawet przede wszystkim, ostateczna natura Buddy (buddhata) toĹźsama z naturą świata (dharmata).

Ciało dharmy jest fundamentalnym stanem rzeczy, ostateczną naturą rzeczywistości, w której składniki, określane także jako dharmy, nie są samoistne, ale powstają i ustają w zależności. Jako takie są pozbawione własnej natury, swego bytu (swabhawa). Ponieważ są właśnie takie, taka jest ich natura, czyli takość (tathata). Tathata dharm jest treścią wiedzy Buddy, treścią jego wglądu. Ponieważ ów wgląd jest bezpośredni, natura (tathata) Buddy, czyli buddhata, i natura (tathata) dharm, czyli dharmata, nie różnią się.

W sutrze „Doskonałości mądrości w ośmiu tysiącach wersĂłw" (Ap) wyraĹźone jest to wprost: „Takość Tathagaty i takość wszystkich dharm są jedną takością, nie dwiema, nie są rozdzielne". Prawdę tę oznajmia ciekawym tego bĂłstwom z Sakrą (Indrą) na czele, uczeń Buddy, zrodzony z dharmy na podobieństwo Tathagaty, starszy (s. sthawira) Subhuti. Jego charakterystyka takości jest podobna do przytaczanej we wprowadzeniu charakterystyki nirwany. Odmawia jej takĹźe kwalifikacji przestrzennej i czasowej. Konsekwentnie stwierdza, iĹź takĹźe jego, Subhutiego, takość i takość wszystkich dharm nie są dwiema, nie są rozdzielne. Oznajmia takĹźe: „Takość Pana, kiedy był bodhisattwą jest takością Pana, gdy osiągnął pełne oświecenie. To jest takość, dzięki ktĂłrej bodhisattwa, ostatecznie osiągający pełne oświecenie moĹźe nazywać się «tathagatą»" (Ap 309).

Ideę toĹźsamości tathaty bodhisattwy (jako przyszłego buddy) i tathaty tathagaty, czyli dharmakaji, podejmuje tradycja tathagatagarbhy - zarodka Buddy. Tym zarodkiem jest kaĹźda Ĺźywa czy świadoma istota. W obrębie tradycji rozwinięto szereg koncepcji. Tutaj wspomnę o dwĂłch. Pierwsza zawarta jest w sutrze „Lwi ryk krĂłlowej Śrimali" (Sra) [określenie „lwi ryk” jest metaforą oznajmiania Dharmy], druga- nie w pełni spĂłjna i studiowana głównie ze względu na obecne w niej i rozwijające myśl intuicje - w „Traktacie będącym analizą rodu (zarodka) trzech klejnotĂłw" (Rgv).

W „Śrimali" definiuje się tathagatagarbhę jako niezrodzoną, nieginącą i nieodradzającą się, a takĹźe trwałą, niezachwianą i wieczną. Jako ostateczną rzeczywistość bez początku i bez końca, podstawę sansary i nirwany.

To ostatnie oznacza tam, iĹź jedynie w jej mocy leĹźy rozpoznanie sansary (rzeczywistości zjawiskowej) jako cierpienia i zamanifestowanie się w reakcji na to rozpoznanie. Ta manifestacja polega na dokonaniu zwrotu — odwrĂłceniu się od sansary i zwrĂłceniu się ku nirwanie. Owocem tej manifestacji jest dharmakaja.

Owoc może pojawić się tylko dlatego, że już uprzednio jest obecny w kształcie zarodka. Przekształcanie się tathagatagarbhy w dharmakaję jest stawaniem się absolutu od stanu wyjściowego, źródłowego, do stanu samoobjawienia się. W tym procesie nie są przyswajane żadne nowe elementy, ale to, co istnieje w formie latentnej, ujawnia się, rozwija i zostaje wyrażone. To rozwinięcie się jest wynikiem samopoznania, samoodkrywania się absolutu, przejściem od stanu skrycia do pełnej jasności.

W „Traktacie..." określenia „tathagatagarbha" i „dharmakaja" odnoszą się do dwĂłch aspektĂłw, czy teĹź modi, sposobĂłw uobecniania się ostatecznej rzeczywistości - tathaty. Tathagatagarbha to tathata niewolna od skalań (samalatathata}, zaś dharmakaja to tathata pozbawiona skalań (nirmalatathata). Tathagatagarbhę określa się tam jeszcze jako rzeczywistość wspĂłlną wszystkim Ĺźywym istotom - ich przyrodzone lśnienie, absolut, ktĂłry rozpoznaje się za pomocą jednostkowej świadomości. PośrĂłd uzasadnień jej obecności we wszystkich istotach pojawia się wskazanie, iĹź jest ona efektem zrĂłwnującego wszystkie istoty przenikania dharmakaji. Osiągnięcie tej ostatniej wiąże się z rozpoznaniem jej jako zasady własnej poznającego, jako jednostkowej świadomości.

Idea przenikającej wszystko dharmakaji odnosi się do drugiego, jeszcze tu nie sygnalizowanego znaczenia tathagatagarbhy - łona czy macierzy tathagaty. Z uwagi na jego istotową toĹźsamość z dharmami jest to rĂłwnieĹź macierz dharm. Pojęcie to takĹźe rozwija się w kilku koncepcjach. Zanim niektĂłre z nich zostaną przedstawione, warto zwrĂłcić uwagę na j eden z atrybutĂłw tathagatagarbhy, a mianowicie jej świetlistość. W „Traktacie ..." pisze się o zarodku-macierzy tathagaty, Ĺźe świeci jasno i przejrzyście (Rgv V 170). W sutrze „Zstąpienie na Lance", Ĺźe jest z natury lśniąca i czysta (Lan 77). Godzi się jeszcze przypomnieć przedstawioną w tekście wprowadzającym charakterystykę nirwany jako stanu przewyĹźszającego blaskiem słońce i księżyc. Wydaje się zatem, Ĺźe radiacja świetlna jest atrybutem buddyjskiego absolutu. Domniemanie to poniekąd potwierdza imię nadane Buddzie personifikującemu ten absolut —Wajroćana, „Lśniący", „Świecący".

Idea macierzy czy teĹź obszaru dharm (dharmadhatu) pojawia się w sutrze „Kwietna girlanda" (Av). Utworem zamykającym to obszerne dzieło jest „Kwietna ozdoba" (Gv), ktĂłrej treścią są duchowe poszukiwania człowieka świeckiego o imieniu Sudhana. Pod koniec podróşy bodhisattwa Maitreja prowadzi Sudhanę do ogromnej wieĹźy, siedziby Buddy Wajroćany. Poszukiwacz odkrywa w wieĹźy rzeczywistość mnogich rzeczy i mnogich wieĹź, z ktĂłrych kaĹźda kryje w sobie wieĹźe pozostałe wraz z ich rozległą zawartością. Wszystko się tam bez przeszkĂłd wzajemnie przenika, zachowując nawet najdrobniejsze zjawiska w stanie nienaruszonym. Całość zjawisk zawiera się w kaĹźdym z nich, a kaĹźde zjawisko stanowi niezbywalny element całości.

Bardziej udaną metaforą niĹź wieĹźa Wajroćany jest sieć Indry, przedstawiona w pochodzącym z VI lub VII w. chińskim dziele „Koncentracja i kontemplacja w pięciu naukach «Kwietnej girlandy»" (ch. „Huayan wujiao zhiguan"). KaĹźde zjawisko (dharmę) porĂłwnuje się tam do diamentu oszlifowanego tak, Ĺźe odbijają się w nim wszystkie inne zjawiska-diamenty, łącznie z ich własnymi odbiciami. Ta wizja nie kwestionuje róşnic występujących między rzeczami, ale wskazuje, Ĺźe kaĹźde zjawisko jest związane ze wszystkimi innymi zjawiskami, nie powodując utraty tego, co je wyróşnia. W tradycji „kwietnej girlandy" (ch. huayan) powyĹźsze wizje znalazły wyraz w kilku koncepcjach. Dwie najwaĹźniejsze to: koncepcja pozbawionego przeszkĂłd wzajemnego przenikania się wszystkich zjawisk oraz koncepcja powtarzającej się w nieskończoność relacji posiadania poddanych przez pana, gdzie panem jest kaĹźde ze zjawisk, zaś poddanymi zjawiska pozostałe. Obszar dharm (dharmadhatu) nie jest róşny od oddzielającego i róşnicującego zjawiska świata naturalnego doświadczenia. Jest to nasz świat postrzegany sub specie aetemitatis. W kaĹźdej jego cząstce jest obecna całość, a dla całości kaĹźda cząstka jest koniecznym elementem. Wszystkie zjawiska są współzaleĹźne. KaĹźde z nich pozostaje tym, czym jest, nie zaznając oporu ze strony innych.

Oczywiście nie wszystkie koncepcje mahajany są tak wyrafinowane jak te wyżej przedstawione. Jest ona wielkim pojazdem nie dlatego, że wiezie istoty z rozwiniętą potrzebą metafizycznych dywagacji. Obecność takiej potrzeby, choć znamionuje duchowy rozwój, o ostatecznym sukcesie nie tylko nie przesądza, ale na wysokich szczeblach jest jedynie zbędnym balastem. Mahąjana jest wielka, gdyż jedzie tam, gdzie inny pojazd nie dociera, a także dlatego, że zabiera tam wielką rzeszę ludzi. Na jej pokładzie jest miejsce i dla metafizyków, i dla ufnych w opatrznościową opiekę prostaczków.