Matthieu Ricard jest buddyjskim mnichem, pisarzem, tłumaczem i fotografem. Przez ponad czterdzieści lat mieszkał, uczył się i pracował w Himalajach. Matthieu Ricard regularnie poddaje się eksperymentom naukowym badajÄ cym efekty medytacji i jest kluczowÄ postaciÄ w coraz bardziej owocnym dialogu pomiędzy naukowcami a praktykujÄ cymi ścieĹźkę duchowÄ . W tym artykule przedstawia niektĂłre odkrycia oraz ich znaczenie dla przyszłości.

W roku 2000 w Dharamsali w Indiach odbyło się znamienne spotkanie. Wiodący specjaliści w dziedzinie ludzkich emocji - psychologowie, neuronaukowcy i filozofowie spędzili cały tydzień na rozmowach z Jego Świątobliwością Dalajlamą, w zaciszu jego domu u podnóży Himalajów. Była to dla mnie pierwsza okazja uczestniczenia w fascynujących spotkaniach organizowanych przez Instytut Umysł i Życie (Mind and Life Institute) utworzony w 1987 r. przez Francisco Varelę, znanego neuronaukowca oraz Adama Engle'a, amerykańskiego biznesmena. Rozmowy dotyczyły głównie szkodliwych emocji i sposobu postępowania z nimi.

Pewnego ranka, w trakcie spotkania, Dalajlama oświadczył: „Wszystkie te rozmowy są bardzo interesujące, ale co tak naprawdę moĹźemy zrobić dla społeczeństwa?" W trakcie przerwy obiadowej uczestnicy toczyli oĹźywione dyskusje, w wyniku ktĂłrych powstała propozycja stworzenia programu badającego krĂłtko- i długotrwałe skutki treningu umysłu, powszechnie znanego jako „medytacja". Tamtego popołudnia, w obecności Dalajlamy, projekt został entuzjastycznie zatwierdzony. Tym samym zapoczątkowany został interesujący program badawczy dotyczący „neuronauki kontemplacyjnej".

Przeprowadzono kilkukrotne badania w laboratoriach Francisco Vareli we Francji; Richarda Davidsona i Antoine'a Lutza w Madison w stanie Wisconsin; Paula Ekmana i Roberta Levensona w San Francisco i Berkeley; Jonathana Cohena i Brenta Fielda w Princeton, Stephena Kosslyna w Harvardzie i Tanii Singer w Zurychu. Miałem szczęście uczestniczyć w tych badaniach od samego początku.

Po zakończeniu wstępnej fazy wyjaśniającej, około dwudziestu doświadczonych medytujących poddanych zostało badaniu: byli wśród nich mnisi i osoby świeckie, mężczyźni i kobiety, ludzie ze Wschodu i z Zachodu. Każda z tych osób poświęciła pomiędzy 10 000 a 50 000 godzin na medytację - rozwijanie współczucia, altruizmu, uważności i świadomości. W wyniku tych doświadczeń opublikowano szereg artykułów w kilku prestiżowych czasopismach naukowych, nadając wiarygodność badaniom nad medytacją i osiągnięciem stabilności emocjonalnej, dziedzinie, która nigdy wcześniej nie została poważnie zbadana.

Cytując Richarda Davidsona: „Badania te zdają się stwierdzać, Ĺźe mĂłzg moĹźna wytrenować i fizycznie zmienić w sposĂłb, w jaki niewiele osĂłb potrafi sobie wyobrazić." Stephen Kosslyn, Dyrektor Wydziału Psychologii na Uniwersytecie Harvarda i specjalista w dziedzinie techniki wyobraĹźeniowej (mental imagery), oświadczył w trakcie konferencji Umysł i Ĺťycie odbywającej się w bostońskim Instytucie Technologii w Massachusetts (MIT): „Powinniśmy poczuć się onieśmieleni w obliczu ilości danych empirycznych, jaką buddyjscy kontemplujący nagromadzili na przestrzeni wiekĂłw."

Globalna korzyść

Doświadczeni medytujący potrafią wytworzyć stan umysłu, który jest uważny, skupiony, pełen mocy i nieprzemijający. W szczególności, eksperymenty wykazały, że obszar mózgu powiązany z emocjami takimi jak na przykład współczucie był znacznie bardziej aktywny u osób z długotrwałą praktyką medytacyjną. Odkrycia te wskazują, że podstawowe ludzkie cechy mogą być celowo wzmacniane poprzez trening umysłowy.

Inne eksperymenty naukowe wskazują również, że nie trzeba być wysoko wyszkolonym medytującym aby korzystać z dobroczynnych skutków medytacji oraz że dwadzieścia minut codziennej praktyki może znacząco przyczynić się do redukcji stresu, tendencji do wpadania w złość (szkodliwy wpływ złości na zdrowie został już dobrze udokumentowany), jak również ryzyka pogorszenia stanu zdrowia w przypadku głębokiej depresji.

Trzydzieści minut dziennie świadomej medytacji (w rodzaju MBSR - Mindfulness-Based Stress Reduction - to świecka metoda medytacyjna, która polega na ćwiczeniu się w uważności. Opiera się na medytacji buddyjskiej. Nad opracowaniem metody MBSR pracował w szpitalach amerykańskich Jon Kabat-Zinn. Obecnie jest z pozytywnymi skutkami stosowana w ponad dwustu szpitalach, jako metoda uśmierzania bólu pooperacyjnego oraz w przypadku raka i innych poważnych chorób.) na przestrzeni ośmiu tygodni objawia się znaczącym wzmocnieniem układu odpornościowego oraz zdolności danej osoby do koncentracji, zmniejszeniem ciśnienia tętniczego u osób cierpiących na nadciśnienie, jak również szybszym zdrowieniem z łuszczycy.

Jeśli chodzi o praktykę, zasadnicze znaczenie ma nie to, by medytować długo w czasie pojedynczej sesji, lecz by medytować regularnie. JeĹźeli nasz mĂłzg jest sukcesywnie angaĹźowany, zmiany w układzie nerwowym moĹźna zaobserwować po około 30 dniach. Badanie wpływu stanĂłw umysłu na zdrowie, kiedyś uwaĹźane za fantazje, obecnie coraz częściej staje się częścią badań naukowych. Bez dramatyzowania, waĹźne jest podkreślenie stopnia, w jakim medytacja i „trening umysłu" mogą zmienić nasze Ĺźycie. Mamy tendencje do niedoceniania mocy przekształcania własnego umysłu oraz skutkĂłw jakie ta „wewnętrzna rewolucja", głęboka i spokojna, moĹźe wywrzeć w naszym Ĺźyciu.

Zmiana może nastąpić w każdym wieku

Dalajlama często przedstawia buddyzm jako przede wszystkim naukę o umyśle. Nie jest to niczym zaskakującym, jako Ĺźe teksty buddyjskie kładą szczegĂłlny nacisk na fakt, Ĺźe wszystkie praktyki duchowe - umysłowe, fizyczne i werbalne - mają na celu, pośrednio lub bezpośrednio, przekształcenie umysłu. Pomimo to, jak pisze Mindziur Rinpocze: „Niestety, jedną z podstawowych przeszkĂłd, z jakimi się stykamy, kiedy prĂłbujemy zbadać umysł, jest głęboko zakorzenione i często nieświadome przekonanie, Ĺźe urodziliśmy się takimi, jakimi jesteśmy i nic na to nie moĹźna poradzić.”

Znanemu psychoanalitykowi zadano pytanie dotyczące francusko-kolumbijskiej działaczki politycznej Ingrid Betancourt, ktĂłrą porwano w trakcie kampanii wyborczej w Kolumbii: „Czy sześć lat przetrzymywania w ekstremalnych warunkach moĹźe zmienić osobowość człowieka?" Jego odpowiedĹş brzmiała: „Nie. Po ukończeniu dwudziestego piątego roku Ĺźycia, osobowość człowieka jest juĹź w pełni ukształtowana". Jednak ja sam naprawdę zacząłem się zmieniać mniej więcej w wieku dwudziestu pięciu lat! Tak było rĂłwnieĹź w przypadku większości medytujących biorących udział w badaniu; zmieniali się oni począwszy od chwili, gdy na powaĹźnie zaangaĹźowali się w proces treningu umysłu poprzez medytację.

W jakim stopniu moĹźemy wyszkolić umysł, by pracował w sposĂłb konstruktywny, w celu zastąpienia obsesji zadowoleniem, pobudzenia spokojem a nienawiści łagodnością? Dwadzieścia lat temu, neuronaukowcy powszechnie uwaĹźali, Ĺźe mĂłzg zawiera wszystkie komĂłrki nerwowe w momencie urodzin, a ich liczba nie zmienia się pomimo nowych przeĹźyć. Obecnie wiemy, Ĺźe nowe komĂłrki nerwowe powstają aĹź do śmierci i moĹźemy mĂłwić o „neuroplastyczności", zjawisku, ktĂłre uwzględnia fakt, Ĺźe mĂłzg ciągle ewoluuje w wyniku przeĹźyć, oraz Ĺźe konkretny trening, jak np. nauka gry na instrumencie muzycznym czy uprawianie sportu mogą powodować głębokie zmiany. UwaĹźność, altruizm i inne podstawowe ludzkie cechy mogą być kultywowane w ten sam sposĂłb i moĹźemy zdobyć wiedzę umoĹźliwiającą nam dokonanie tego.

Jedną z największych tragedii naszych czasów jest to, że ciągle nie doceniamy własnej zdolności do zmiany. Cechy naszego charakteru są niezmienne, jeżeli nic nie robimy by je zmienić, tak długo jak tolerujemy i wzmacniamy nasze nawyki oraz wzorce zachowań, myśl po myśli, dzień po dniu, rok po roku. Badania mówiące że 40 do 60 procent cech naszego charakteru uwarunkowanych jest genetycznie kwestionowane są przez neuronaukowców zajmujących się dziedziną neuroplastyczności oraz przez specjalistów w dziedzinie epigenetyki, szybko rozwijającej się gałęzi nauki dotyczącej sposobu ekspresji genów. Geny są trochę jak plan, który może zostać wcielony w życie lub nie - nie ma tu niczego ostatecznego. Nawet w dorosłym życiu, nasze środowisko może wywrzeć znaczący wpływ na ekspresję genów.

Odkrycie naszego prawdziwego potencjału

Nie widzimy nic dziwnego w tym, że poświęcamy całe lata na naukę chodzenia, czytania i pisania czy naukę zawodu. Spędzamy całe godziny na ćwiczeniach, by uzyskać dobrą formę fizyczną, pedałując na stacjonarnych rowerach jadących donikąd. Żeby przystąpić do jakiegokolwiek zadania, musimy mieć co najmniej niewielki poziom zainteresowania i entuzjazmu, który wynika z uświadomienia sobie wynikających z tego korzyści.

Dlaczego więc umysł miałby być zwolniony z tej samej logiki? Dlaczego miałby on być zdolny do transformacji bez najmniejszego wysiłku, tylko dlatego, że tego chcemy? Takie założenie ma tyle samo sensu, co nadzieja, że zagramy koncert Mozarta po kilkukrotnym uderzeniu w klawisze fortepianu.

Wszyscy stanowimy mieszankę światła i cienia, siły i słabości. Nasz umysł może być naszym najlepszym przyjacielem lub najgorszym wrogiem. Ale taki stan rzeczy nie jest ani optymalny ani nieunikniony. Wszyscy posiadamy potencjał wyzwolenia się ze stanów umysłu przysparzających cierpienia nam i innym oraz odnalezienia wewnętrznego spokoju, który możemy wykorzystać dla dobra innych. Jednak samo życzenie nie wystarczy. Umysł potrzebuje treningu.

Wkładamy wiele wysiłku w poprawę naszych materialnych warunków życia, ale na koniec to zawsze nasz umysł doświadcza świata i przekłada te przeżycia na dobre samopoczucie lub cierpienie. Dzięki przekształceniu sposobu postrzegania rzeczy, możemy zmienić jakość naszego życia a zmiana ta może powstać w wyniku treningu umysłu, poprzez medytację.

W buddyzmie, „medytować" oznacza „przyzwyczaić się" lub „kultywować". Medytacja obejmuje przyzwyczajenie się do nowego sposobu bycia, postrzegania świata i opanowania własnych myśli.

Często słyszy się, Ĺźe buddyzm ma na celu wyeliminowanie emocji. To wszystko zaleĹźy od tego, co rozumiemy pod pojęciem „emocje". JeĹźeli mamy na myśli te, ktĂłre są przeszkodami w naszym umyśle, takie jak nienawiść, niepokĂłj czy zazdrość, czemu by się ich nie pozbyć? Z drugiej strony zaś, jeĹźeli mamy na myśli uczucie altruistycznej miłości i współczucia w stosunku do tych, ktĂłrzy cierpią, czemu nie mielibyśmy ich rozwijać? W kaĹźdym razie, taki jest cel medytacji. Aby go osiągnąć, medytacja buddyjska uĹźywa dwĂłch metod: analitycznej i kontemplacyjnej. Analiza obejmuje zbadanie natury rzeczywistości, ktĂłra zasadniczo jest współzaleĹźna i nietrwała oraz szczerą ocenę przyczyn i skutkĂłw naszego własnego cierpienia oraz ich wpływu na innych.

Podejście kontemplacyjne polega na zwrĂłceniu się do wnętrza własnego umysłu i obserwacji, poza zasłoną myśli i koncepcji, natury „czystej świadomości", ktĂłra leĹźy u podstaw wszystkich myśli i umoĹźliwia ich powstawanie. Fundamentalna „świadomość" istnieje nawet pod nieobecność myśli i koncepcji.

Praktyczne implikacje tego badania

Metody te, po poddaniu ich procesowi odreligijnienia i naukowym potwierdzeniu, mogłyby stać się elementem programu nauczania w szkole, na przykład jako umysłowy odpowiednik wychowania fizycznego. Mogłyby one również być wykorzystywane w terapii dla dorosłych z problemami emocjonalnymi.

Przez ostatnie trzy lata neuronaukowcy, socjologowie, nauczyciele, psychologowie i inni kontemplujący którzy regularnie uczestniczyli w spotkaniach Instytutu Umysł i Życie, oprócz rozmów z Dalajlamą przeprowadzili kilka pomniejszych warsztatów. W szczególności omawiali oni w jaki sposób programy te można by wprowadzić do programu nauczania, w sposób zupełnie świecki, w celu rozwijania altruizmu, równowagi emocjonalnej i uważności, jak również redukcji stresu.

Ostateczne spotkanie Instytutu Umysł i Życie poświęcone tej sprawie odbędzie się w Waszyngtonie w październiku 2009 r. Następnie program zostanie wprowadzony do kilku szkół w Stanach Zjednoczonych a wyniki zostaną porównane z rezultatami uzyskanymi w ramach grupy kontrolnej. Ostatnie odkrycia naukowe zmieniły nasze rozumienie ewoluowania mózgu w trakcie życia. Opinia, że nie jest to żadna fantazja zyskuje coraz większe uznanie, zabiera nas do serca neuronauki i neuroplastyczności, dziedzin, które same w sobie są relatywnie nowe.

Jednocześnie, coraz szersze wykorzystanie technik obrazowania z zastosowaniem rezonansu magnetycznego (MR) i coraz bardziej zaawansowane techniki elektroencefalogramu (EEG), połączone z uczestnictwem doświadczonych kontemplujących, wprowadzają nas w złoty wiek „neuronauki kontemplacyjnej". Jest to fascynująca perspektywa i wiele jest tu jeszcze do odkrycia.