1. Znaczenie sztuki w buddyzmie tybeta?skim

Sztuka w buddyzmie Wad?rajany spe?nia bardzo szczególn? rol?: stanowi istotn? pomoc w praktyce, a niekiedy sama twórczo?? staje si? drog? do o?wiecenia. Z drugiej strony tre?? i forma tej sztuki jest niejako sprawdzianem - potwierdzenia stopnia rozwoju duchowego, gdy? jest ona obrazem g??bokich prze?y? wewn?trznych i zewn?trznym przejawem niebywa?ej ekspansji ?wiadomo?ci. Ze wzgl?du na prac? z g??bokimi warstwami pod?wiadomo?ci stosuje si? w buddyzmie tantrycznym przebogat? i skomplikowan? symbolik?.

Najbardziej widoczne jest to w sztuce tybeta?skiej - g?ównie w malarstwie i grafice. Freski, tanki i drzeworyty przedstawiaj?, na ró?nych stopniach symbolizacji, elementy mistycznego i gnostycznego widzenia ?wiata. Mnogo?? postaci ?agodnych, gro?nych oraz w zjednoczeniu seksualnym wywo?uje w nas zdumienie, groz?, a tak?e przypuszczenie, ?e w Tybecie panuje kult demonów, wielobóstwo i praktyki orgiastyczne - jednak?e tak nie jest. Chodzi tu o co? zupe?nie innego, a po to, by móc zrozumie? prawdziwy i g??boki sens Wad?rajany, musimy porzuci? my?lenie utartymi schematami (bo te, jako kolejna iluzja umys?u - "my?l? za nas" i znowu nas ograniczaj?). Trzeba wi?c na chwil? porzuci? nasz zachodni - naukowy i racjonalistyczny sposób my?lenia i spojrze? na buddyzm na nowo - bez uprzedze?, powierzchownych porówna? np. do chrze?cija?stwa. Oka?e si? wtedy, ?e istniej? te? inne, równoprawne w stosunku do europejskiego sposoby widzenia ?wiata i siebie. Niektórzy by? mo?e zauwa??, ?e na wy?szym poziomie przy g??bszym prze?yciu i rozumieniu, te ró?ne (kulturowo) punkty widzenia jednocz? si?, dotycz? w?a?nie tego samego. Mistycy wszystkich czasów i religii mówi? podobnym j?zykiem!

Buddyzm nie jest teistyczny w naszym - zachodnim - rozumieniu (nie jest te? bynajmniej ateizmem! - np.. XIV Dalaj Lama kiedy? wyzna?, ?e je?eli Bóg jest prawd? ostateczn?, to te? w niego wierzy). Wszystkie formy ikonografii tantrycznej - bóstwa¹ - s? obrazami uciele?nionych aspektów przemienionego ego; odpowiadaj? ró?nym rodzajom o?wieconych energii i archetypom. Ró?norodno?? trzymanych przez nie przedmiotów wskazuje na ró?norodno?? aspektów Dharmy; symbolizuj? one ró?ne cechy, moce i w?a?ciwo?ci bóstw. Formy te s? rezultatem twórczo?ci wielu pokole? medytuj?cych ludzi czerpi?cych swe wizje z g??bokich do?wiadcze? wewn?trznych; z duchowej rzeczywisto?ci, nad któr? racjonalny intelekt nie mia? w?adzy i by? zbyt ubogi, by móc przekaza? to, co by?o prze?ywane. Przedstawione to wi?c zosta?o w formie symbolicznej i obrazowej. Tak wi?c ogl?dane tutaj postacie bóstw s? aspektami rzeczywisto?ci o wiele szerszej i bogatszej od tej, któr? postrzegamy na co dzie?. Niezliczona ilo?? ?agodnych i gro?nych bóstw wraz z ich ?wit? odpowiadaj? mnogo?ci metod niezb?dnych do przemiany pomieszanego umys?u niezliczonych istot w Umys? O?wiecony (czyli stan Buddy). Ta ró?norodno?? form zwi?zanych z nimi metod umo?liwia ka?demu znalezienie tej w?a?nie, przy pomocy której najskuteczniej b?dzie móg? si? rozwija? i pod??a? ku o?wieceniu. Tak wi?c ró?nym potrzebom, emocjom i charakterom ludzkim odpowiadaj? ró?ne skuteczne ?rodki.

A)

Formy ?agodne to przedstawienia ró?nych aspektów o?wieconych energii Buddów i bodhisattwów. Ukazuj? one w sposób symboliczny Nieograniczone Wspó?czucie (Czenrezig), Nieograniczone ?wiat?o Umys?u (Amitabha), Macierzy?sk?Ochron?i Mi?o?? (Tara), transcendentaln? Najwy?sz? M?dro?? (Mand?iu?ri). Spotyka si? te? obrazy Lamów, wielkich nauczycieli i Guru (np. Padmasambhawa, Panczen-Lama, Karmapa, Milarepa) oraz joginów - Mahasiddhów. S? oni zwykle uto?samiani poprzez mudry (gest), koloru i atrybuty z postaciami Buddów i Bodhisattwów. Podkre?la to fakt, ?e s? oni Tulku - inkarnacjami O?wieconych - czyli ziemskich emanacjami ró?nych rodzajów o?wieconych energii.

Cz?sto przedstawianych jest pi?ciu Buddów Medytacyjnych (Dhyani Buddha); ka?dy w innym kolorze (?ó?ty, niebieski, czerwony, zielony i bia?y). Zwi?zani s? oni te? z czterema stronami ?wiata i osi? Centrum, z pi?cioma rodzajami uczu?, pierwotnymi elementami rzeczywisto?ci (ziemia, woda, ogie?, powietrze, eter), z pi?cioma aspektami o?wieconej M?dro?ci. Buddowie ci jako formy energii s? wi?c wsz?dzie obecni, poprzez swoj? symbolik? wi???c si? ze wszystkimi przejawami zjawiskowego ?wiata.

?agodne postacie Buddów i Bodhisattwów mog? wyst?powa? w zjednoczeniu ze swoimi partnerkami oraz maj? swoje odpowiedniki w?ród gro?nych form. Ka?da z podstawowych postaci posiada wiele aspektów - form tworz?cych jakby rodzin? o podobnych, lecz jednak w pewnym zakresie ró?ni?cych si? w?a?ciwo?ciach.

B)

Gro?ne postacie o wywo?uj?cych strach w?a?ciwo?ciach oznaczaj? przebudzon? energi? niszcz?c? pomieszanie i chwiejno?? ego. Jako gro?ne i niszczycielskie ukazuj? si? one tylko ludziom zwi?zanym z rzeczami tego ?wiata i ze swoj? w?asn? ograniczon? form? bytu. Natomiast dla znaj?cych ich prawdziw? natur?, gniewne formy staj? si? si?ami wyzwolenia i o?wiecenia. "S? jak wcielenia najwy?szego poznania, które jak o?lepiaj?ca b?yskawica zniszczy?aby wszystkich, którzy nie s? jeszcze zdolni do prze?ycia rzeczywisto?ci przewy?szaj?cej wszelkie poj?cia my?lowe". Z tej przyczyny tanki z gro?nymi formami s? niekiedy zas?aniane przed okiem nieprzygotowanych. Wiele z nich zwanych jest Stra?nikami Nauki, gdy? "Uniwersalne Prawo (Darma) jest dobroczynne i rozwijaj?ce dla tych, którzy je akceptuj? i przyjmuj? w siebie, straszne jednak dla wszystkich, którzy si? mu przeciwstawiaj? lub zaprzeczaj?" (A.Govinda - "Droga bia?ych Ob?oków").

C)

Formy w zjednoczeniu seksualnym lub trzymaj?ce si? w obj?ciach - (tyb. Yab-Yum; Ojciec-Matka) - nie maj? nic wspólnego z kultami orgiastycznymi. Symbolizuj? one bezczasowy stan ekstazy w doskona?ym zjednoczeniu dwóch dope?niaj?cych si? wzajemnie aspektów, biegunów Jedno?ci. Przedstawiaj? one m.in. zjednoczenie Mi?o?ci i M?dro?ci, spokoju i aktywno?ci energii i przestrzeni, Pustki i Doskona?ej Formy. Bóstwa Yab-Yum odpowiadaj? tak?e znanej ju? nieco lepiej na Zachodzie taoistycznej koncepcji Jin-Jang.

D)

Mandale s? obrazami medytacyjnymi w formie diagramów i mo?na je uwa?a? za ukoronowanie, najwy?sze osi?gni?cie ikonografii buddyzmu tantrycznego. Mandale mog? by? projektowane tylko w umy?le, rze?bione w drewnie lub kamieniu, rysowane i malowane jako obrazy lub wykonywane symbolicznie, np., usypywane z ry?u czy kolorowego piasku. S? one symbolem ca?ego wszech?wiata - zewn?trznego i wewn?trznego (jako zbudowanych wed?ug tych samych zasad). Powstaj? one - podobnie jak i formy Buddów - z Pustki, z której wy?ania si? ?wiat przedstawiony w mandali jako "pa?ac bóstwa" czyli pole Natury Buddy. Widziany z lotu ptaka kwadratowy pa?ac ma cztery bramy ze stra?nikami i otoczony jest kilkoma okr?gami - m.in. pi?ciobarwnych p?omieni oznaczaj?cych formy m?dro?ci. Obszar mandali jest doskona?y i chroniony. W centrum znajduje si? lotosowy tron danego aspektu Buddy: ?agodnego, gro?nego lub z partnerk?. W mandalach cz?sto wyst?puj? ró?ne formy Dhyani Buddów. Z mandalami wi??? si? w pewnym sensie Stupy; budowle - relikwiarze, symbolizuj?ce m.in. najwy?sze O?wiecenie.

E)

Kolejn? grup? w ikonografii stanowi? obrazowe przedstawienia Nauki. W?ród nich najbardziej popularne jest Ko?o ?ycia. Przedstawia ono ca?o?? nauki buddyjskiej dotycz?cej samsary. Trzymane w obj?ciach Pana ?mierci - Jamy, Ko?o ?ycia przedstawia sze?? ?wiatów: bogów, walcz?cych pó?bogów, ludzi, zwierz?t, g?odnych duchów oraz stany piekie? i "paranoi". Do kolejnych narodzin w jednym ze ?wiatów popycha które? z przeszkadzaj?cych uczu? dominuj?cych w umy?le zmar?ego; s? to odpowiednio: duma, zazdro??, po??danie, g?upota, chciwo?? oraz gniew i nienawi??. Spotyka si? te? ilustracje do Tybeta?skiej Ksi?gi Umar?ych, kalendarze i dobrowró?ebne konfiguracje astrologiczne, obrazowe przedstawienia ?ycia Buddów, itp.


2. Zwi?zek sztuki z praktyk? Dharmy

Obrazy s?u?? przede wszystkim do u?atwienia i pog??bienia wizualizacji - tantrycznej praktyki medytacji. Nie ma to bynajmniej zwi?zku z praktykami magicznymi ani nie jest zwracaniem si? do zewn?trznego bóstwa. W medytacji buddyjskiej chodzi o identyfikacj? z okre?lon? zasad? O?wiecenia czy energii. Wizualizacja zaczyna si? i ko?czy do?wiadczeniem Pustki, przez co ulega rozpuszczeniu sk?onno?? ego do przywi?zania si? do czego? trwa?ego (bez tego nast?powa?by wzrost przywi?zania si? do "JA"). W miar? rozwoju praktyki nast?puje ci?g?e doskonalenie wizualizacji - tak pod wzgl?dem jej dok?adno?ci, jak zrozumienia i do?wiadczenia. Przechodzi si? stopniowo od czci i oddania, przez proces transcendentalnej tera?niejszo?ci - a? do zjednoczenia i bezpodmiotowego uto?samiania si? z "cia?em M?dro?ci bóstw" - czyli z Natur? O?wiecenia. Zaawansowani w praktyce adepci Wad?rajany otrzymuj? od swego Guru indywidualn? medytacj? - Jidama (tzw. "osobiste bóstwo"). Jidamy s? Buddami Sambhogakaji², których szczególne aspekty s? wizualizowane w harmonii z indywidualnymi duchowymi w?a?ciwo?ciami praktykuj?cego. Jidam jest dla niego szczególnie charakterystyczn? forma wyrazu jego Natury Buddy³. Identyfikacja ze swym Jidamem oznacza wi?c identyfikacj? ze swoj? natur? woln? od b??dnych pogl?dów, co prowadzi do poznania prawdziwej Natury Umys?u i do M?dro?ci. Praktyka z Jidamem jest bardzo efektywn? metod? prowadz?c? do O?wiecenia.

____________________

¹ Chodzi tu o wytwory naszego umys?u, a nie o bóstwa zewn?trzne w stosunku do cz?owieka.

² "Wizje bóstwa to Rupakaja (cia?o materialne) powstaj?ca w Dharmakaji (stan najwy?szy - Pustki). Nie s?d?, ?e bóstwo jest tylko Rupakaj?. W rzeczywisto?ci jest ono Dharmakaj?. Dla dobra istot i zgodnie z ich aspiracjami z niezrodzonej Dharmakaji pojawia si? Rupakaja w szczególnej formie. To z Dharmakaji pojawiaj? si? jak odbicie wody dwie kaje formy (Sambhoga i Nirmanakaja), ich barwy, atrybuty, ozdoby, znaki i symbole. Gdy osi?gniesz stabilno?? w medytacji na bóstwo jako faktycznie nie posiadaj?ce w?asnego bytu, pojawi si? ono wyja?niaj?c ci Dharm? itp. Zobaczenie wizji jednego bóstwa jest równoznaczne z zobaczeniem wizji ich wszystkich - w Dharmakaji nie ma ilo?ci. Wszystkie wizje s? jedynie manifestacjami Umys?u". (Jatszon Nyingo "Konczig Czidu")

³ Wszyscy mamy natur? Buddy, tylko jest ona w nas przes?oni?ta przez iluzje i pomieszanie - tak jak s?o?ce za chmurami.